سید رسول ابطحی

دکتری: دانشجوی دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

خاطرات و ملاحظات دولت آبادی

خاطرات و ملاحظات دولت آبادی روزنوشت زیر در معرفی کوتاهی از کتاب "خاطرات و ملاحظات سید علی محمد دولت آبادی" است.
  نام کتاب: خاطرات و ملاحظات
  نویسنده: سید علی محمد دولت آبادی 

   به کوشش ایرج افشار
  سال نشر: 1390
  ناشر: انتشارات سخن
  تعداد صفحات: 881
 
 حاجی میرزا هادی دولت آبادی یکی از روحانیون مشهور اصفهان در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار بود که نسل آنها به قاضی نورالله شوشتری می رسید. جد وی میرعبدالکریم از شوشتر به اصفهان آمد و در دولت آباد برخوار ساکن شد. این خانواده به تدریج علاوه بر ریاست شرعی برخوار، صاحب زمین و ملک کشاورزی گردید و از طریق رفت و آمد به شهر اصفهان، خرید خانه در این شهر و ارتباط با دیگر روحانیون شهر در اصفهان هم صاحب نفوذ و اعتبار گردید، اگرچه چند سالی بعد به واسطه ی درگیری هایی که میان او و ظل السلطان، حاکم اصفهان، و آقا نجفی، روحانی بانفوذ شهر، به وقوع پیوست، ترجیح داد که اصفهان را ترک نماید و در تهران اقامت کند چرا که میرزا هادی متهم به بابیت از نوع ازلی آن بود و ظل السلطان هم به املاک او در اصفهان طمع کرده بود.
  حاجی میرزا هادی از زن اول خود، پنج پسر و یک دختر داشت. این پنج پسر عبارت بودند از: احمد، یحیی، علی محمد، مهدی و محمدعلی و دختر وی نیز صدیقه نام داشت. از این فرزندان، یحیی که از فعالان سیاسی و فرهنگی دوران قاجار و پهلوی اول بود و صدیقه که از مشوقان و پیشتازان کشف حجاب بود و سالها ریاست کانون بانوان ایران را برعهده داشت، شهرت بیشتری کسب نمودند. 
  اما محمدعلی، پسر سوم میرزا هادی، در کسوت روحانیت مانند یحیی از فعالان انقلاب مشروطه و وقایع پس از آن بود که خاطرات زندگانی خویش را در پنج دفتر مکتوب نمود و این خاطرات سالها بعد توسط دکتر هوشنگ دولت آبادی، نوه ی دختری مؤلف، در اختیار ایرج افشار گذاشته شد تا آنها را ویرایش و چاپ نماید. 
  این خاطرات از سال 1288 ق که به علت قحطی به سال مجاعه معروف گردید، شروع می شود که مؤلف در این هنگام سه ساله بوده و در دفتر اول، حوادث را تا سال 1303 ق و شرح سفر پرطول و دراز خود با پدر و همراهان دیگر به مکه بیان می کند. 
  دفتر دوم که با عنوان "اخبار مشروطیت و مجلس اول" به چاپ رسیده، وقایع را نه از سال 1303 ق که از 17 صفر 1323 ق شروع کرده و تا 9 رجب 1326 ق به طول می انجامد. دفتر سوم نیز از ذی الحجه ی 1329 ق شروع می گردد و وقایع تا چهارم ربیع الثانی 1330 ق بیان می شود و سپس در حدود 6 صفحه فهرستی اجمالی از حوادث در فاصله ی سه ساله ی 1330 تا 1333 ق نقل می گردد. 
  دفتر چهارم با عنوان "سفرمهاجرت" خاطرات مؤلف از مهاجرت از اصفهان در طول جنگ جهانی اول به کرمانشاه و سپس به قصرشیرین در طول سال های 1334 تا 1337 ق می باشد و سرانجام دفتر پنجم با عنوان "احوال ایرانیان مهاجر، ورود به تهران" حوادث مربوط به سال های مابین ذیحجه ی 1336 تا صفر 1339 ق را دربر دارد و به کابینه ی سپهدار رشتی (که با کودتای سوم اسفند 1299 ش سقوط کرد.) ختم می شود که این سال در واقع دو سال قبل از مرگ مؤلف است و لذا خاطرات این دفتر نیز مانند دفاتر قبلی ناتمام می ماند. این که چرا بین بیان وقایع سالها و دفترها افتادگی وجود دارد، ظاهراَ به علت این است که بخشی از این خاطرات گم شده و یا اینکه در طول زمان در فاصله ی نوشته شدن آنها تا ویرایش و چاپ آنها از بین رفته است. احتمال دیگر این است که نویسنده در ابتدا قصد داشته که خاطرات مربوط به یک دوره ای را بنویسد اما به علت حوادث زمانه و گرفتاری های موجود موفق به نوشتن همه ی آنها نشده، چراکه به گفته ی ایرج افشار بخشی از دفتر سوم از نمونه ی اصل آن سفید مانده است.
  به نظر می رسد که این خاطرات به دو گونه نوشته شده، بخشی گذشته نویسی است، یعنی مؤلف آنچه از دوران کودکی، نوجوانی و جوانی خویش در حافظه داشته، نقل کرده (مانند دفتر اول) و در ادامه به شرح حوادثی پرداخته که به دوران او نزدیک بوده است (مانند دفتر دوم). اما دفترهای سوم به بعد بیشتر جنبه ی گزارش های روزانه و یا هفته نویسی دارد (دولت آبادی، 1390، ص دوازده، مقدمۀ ایرج افشار).
  کتاب خاطرات و ملاحظات سیدعلی محمد دولت آبادی مانند دیگر کتاب های خاطرات از این نظر که گزارش یک شاهد عینی و یا ضبط شنیده های او از شاهدان عینی حوادث می باشد، درباره ی آگاهی به وقایع دوران زندگی مؤلف که دورانی بسیار آشفته و پرحادثه در تاریخ کشورمان می باشد، دارای اهمیت است. از آنجا که حوادث و وقایع مربوط به انقلاب مشروطه در کتاب های متعدد از شاهدان عینی اعم از خاطرات و یا کتاب های تاریخی به تفصیل بیشتر نوشته شده، ممکن است باعث شود که اهمیت خاطرات دولت آبادی در این موارد تنزل یابد، اما بخش اول این کتاب که مربوط به خاطرات نویسنده از اصفهان زمان ظل السلطان و ظلم و اجحاف های وی در حکمرانی بر این منطقه و سیاست های او در برخورد با روحانیون شهر است، می تواند برای فهم تاریخ محلی شهر اصفهان در این دوره مهم باشد. همچنین شرح سفرهای مؤلف و خاطرات وی از دوران مهاجرت در طول جنگ جهانی اول از اصفهان تا کرمانشاه و قصر شیرین و شرح بدبختی ها و بلاتکلیفی ایرانیان مهاجر در استانبول و سپس شرح بازگشت وی از استانبول به تهران و وضعیت جنگ زده ی تهران پس از جنگ جهانی اول، می تواند برای شناخت اوضاع شهرهای ایران در این دوره و مقایسه ی وضعیت آنها با شهرها و سرزمین های موجود در همسایگی ایران بسیار مفید باشد و پژوهشگران تاریخ را به کار آید.
  در زیر نمونه ای از توصیفات دولت آبادی از شهر پورت سعید در مصر در هنگام سفر حج وی با پدر و برادر در سال 1303 ق نقل می گردد: 
  از اول شب که چراغ های خیابان روشن شد مردم شهر مشغول عیش شدند ... و مهمان خانه ها و بازیگرخانه ها بنای ساز و نواز را گذاردند. ماها در اصفهان پرورش کرده بودیم و صدای بادها را که به سیم تلگراف می خورد خلاف شرع می دانستیم. در چنین شهری چگونه می توانیم راحت باشیم ... افسوس که باید سوخت و ساخت ... .  
 این شهر از بناهای جدید است. فرانسوی ها که مباشر حفر کانال سوئز بودند اینجا را به طرح جدید بنا کرده اند. از بیست و یک فرسخ راه با لوله ی آهن از رود نیل آب به این نهر آورده اند. نوکر آب که مقسم خانه هاست به تمام طبقات خانه ها با تلمبه آب می رساند ... بناهای آنجا خیلی عالی است. شاید ده طبقه هم عمارت داشته باشد ... خیابان ها تماماَ نسبت مساوی، کوچه ها مقابل یکدیگر. در وسط شهر باغی است که تفرج گاه عمومی است ... هر شب سی چهل کشتی آنجا ایستاده است، چراغ های کشتی ها انعکاس در آب حاصل کرده، چراغانی صحیحی هر شب در آنجا می شود ... (دولت آبادی، 1390، 182).  
+ آدینه ۱۸ فروردین ۱۳۹۶ ساعت ۱۵:۲۲
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: