سید رسول ابطحی

دکتری: دانشجوی دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

کاتوزیان به روایت کاتوزیان

کاتوزیان به روایت کاتوزیان به دعوت دانشگاه تربیت مدرس تهران در روز چهارشنبه 1395/12/4 "دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان" با شرکت در کنفرانس جامعه شناسی تاریخی ایران با محوریت نقد و بررسی آثار ایشان به معرفی کوتاهی از اندیشه های خود در حیطه ی تاریخ و جامعه پرداختند که در این روزنوشت، خلاصه ای از این سخنرانی با توجه به اینکه افکار و آرای ایشان صبغه ی کلی داشته و در هر دو حیطه ی تاریخ محلی و عمومی به کار می آید، بیان می گردد.
 تازه بیست سالم شده بود که رفراندوم انقلاب سفید در ایران برگزار شد و عموم مخالفان رژیم سابق را در بهت و حیرت فرو برد. تا آن زمان اجماع مورد نظر بر این بود که ایران اساساَ جامعه ای فئودالی است، پس چگونه ممکن بود کسی که رئیس و نماد آن نظام به شمار می آمد با یک اصلاح ارضی فراگیر فئودالیسم را براندازد؟ بحث و گفتگو به جایی نرسید و بالاخره عموماَ به این نظر رسیدند که این کار را به دستور ارباب خارجی اش کرده است و به این ترتیب صورت مسأله را پاک کردند. چرا که هنوز این سؤال مطرح بود که مگر می شود که یک نفر به دستور هر کس یک نظام فئودالی را به اراده ی خود براندازد، آن هم کسی که قرار است خودش سرکرده ی فئودالها باشد.
  اما من نمی توانستم به سهولت از این معضل تاریخی بگذرم و با مرور ذهنی آنچه از تاریخ ایران می دانستم ناگهان توجهم به این نکته جلب شد که شعار اصلی انقلاب مشروطه که همه ی انقلابیون در آن شریک بودند، ضدیت با استبداد و مبارزه برای قانون بود. حال آنکه هدف هیچ یک از اعتراض ها و انقلاب های اروپایی صرف قانون نبود به این دلیل که از تمدن یونان تا امروز هیچ نظامی در اروپا غیرقانونی نبوده است. البته قانون در اروپا با تغییر نظام ها تغییر می کرد و خوب و بد داشت، اما اعتراض ها و انقلاب های اروپایی همه برای تغییر قانون موجود در جهت عدل و انصاف بیشتری بودند. آنها نمی گفتند که ما باید قانون داشته باشیم بلکه می گفتند که قانون موجود غیرعادلانه است و باید آن را عادلانه کرد. دلیل آن هم این بود که قانون طبقاتی بود یعنی به طبقات فرادست امتیازات بیشتری می داد و درنتیجه اعتراض و انقلاب توسط طبقات فرودست برضد طبقات فرادست اعم از شکست و یا پیروزی آنها صورت می گرفت؛ در صورتی که هدف انقلاب مشروطه حکومت قانون بود و در آن همه ی طبقات (به جز رعایای روستاها) اعم از روشنفکر و دیوانی، تاجر و کاسب، ایلخانان و ملاکین بزرگ مانند سردار اسعد و سپهدار و علمای بزرگی چون آخوند ملاکاظم خراسانی شرکت کردند. 
  توجه به این نکات باعث شد تا در تاریخ ایران تأمل بیشتری بکنم و دریابم که در طول تاریخ ایران، حکومت استبدادی بوده یعنی دولت و در رأس آن پادشاه به هیچ قانونی جز اراده ی خود محدود و متعهد نبوده است. به عبارت دیگر تا انقلاب مشروطه حکومت، خودسرانه بوده و به هیچ قانونی مستقل از خودش مقید نبوده است و اینک در جریان انقلاب سفید و پس از آن می دیدیم که یک فرد جانشین طبقات یا هیأت حاکمه شده و اراده ی او جانشین قانون گردیده است. 
  این واقعه در پنجاه و چهار سال پیش، سرآغاز تحقیق و تفحص و نظریه پردازی اینجانب در تاریخ و جامعه ی ایران شد و تاکنون ادامه یافته است. در این فاصله اولاَ بر تفصیل و دقت نظریه ی استبداد افزوده ام، ثانیاَ انبوهی از شواهد تاریخی در اثبات آن ارائه کرده ام، ثالثاَ به وجوه و نظریات دیگری درباره ی جامعه ی ایران دست یافته ام که همه بر مبنای نظریه ی استبداد بوده اند. البته در اینجا اشاره به دو نکته لازم است: اول اینکه قانونی نبودن حکومت به این معنا نبود که هیچگونه مقرراتی وجود نداشت و هر که هر چه می خواست، می توانست انجام بدهد. در دوره ی پیش از اسلام چنین مقرراتی بوده و پس از اسلام نیز احکام پیچیده و وسیع شرع، امور مدنی و کیفری را پوشش می داد، اما نکته اینجاست که دولت اگر اراده می کرد بر مبنای زور و قدرت خود به شکل های گوناگون، این مقررات و احکام را زیرپا می گذاشت. دوم اینکه وجود نظام استبدادی در تاریخ ایران به هیچ وجه به این معنا نیست که ایران در طول تاریخ بلندش تغییر نکرده است. انبوه آثار ادبی، هنری، معماری و ... که در طول تاریخ ایران مشاهده می شود خود نشانه ی تغییرات فرهنگی و اجتماعی است و از قضا بیشتر آنها بر اثر پشتیبانی حکومت ها پدید آمده اند. 
 اکنون می رسیم به اینکه حکومت ها در ایران چگونه تغییر می کرده اند؟ اگر به ادبیات قدیم فارسی مانند تاریخ بیهقی، شاهنامه، سیاست نامه، گلستان و ... رجوع کنید، درخواهید یافت که در طول تاریخ ایران، همیشه بحث بر سر عدل و ظلم، داد و بیداد بوده است نه استبداد و حکومت قانون. یعنی تا اواسط قرن نوزدهم و شکل گیری انقلاب مشروطه، استبداد شکل طبیعی حکومت تلقی می شده و برای آن بدیلی متصور نبوده است. پادشاه در برابر خدا مسئول بود و نه در برابر افراد یا طبقات مردم. مشروعیت پادشاه به "فره ی ایزدی" بود یعنی خداوند او را برای حکومت برگزیده بود. به همین جهت او در برابر هیچ کس جز کردگار پاسخگو نبود اما طبق نظریه ی فره ایزدی، اگر بیدادگری پیشه می کرد به اراده ی خدا ساقط می شد. اراده ی خداوند هم به صورت هجوم دشمنان خارجی و یا قیام دشمنان داخلی تجلی می کرد و درست به همین علت، جامعه دچار هرج و مرج می شد تا اینکه یکی از مدعیان غالب می گردید و حکومت خودسرانه ی جدیدی را پایه گذاری می کرد. این است که اینجانب مشاهده کردم که در تاریخ ایران هر گاه یک حکومت استبدادی سقوط کرده، بلافاصله جامعه دستخوش هرج و مرج شده تا اینکه حکومت استبدادی دیگری بر سر کار آمده است. اگر واقعیت جز این است بهتر است که شواهد تاریخی آن ارائه شود تا نظریه ی بنده باطل گردد. 
  جامعه ای که در تحت شرایط گفته شده به وجود آمد دارای وجوهی گردید که من آن را جامعه ی کوتاه مدت نامیده ام. توضیح اینکه نظام ارباب - رعیتی یکی از ویژگی های قدیمی جامعه ی ایران بود اما ارباب ها بر اثر ناامنی جان و مال، در طول زمان تغییر می کردند و از جمله به همین جهت نمی توان آن را نظام فئودالی نامید. اصولاَ همه ی افراد ملت از جمله پسران و وزیران پادشاه در برابر او، حکم رعیت را داشتند و جان و مال آنها نیز مانند دورترین فرد روستایی در اختیار پادشاه بود. درنتیجه در طول تاریخ ایران یک طبقه ی بلند مدت آریستوکرات پدید نیامد که اعضایش حقوق مستقل از دولت داشته باشند، مالک و صاحب امتیاز مطلق باشند و در ملک خود حکومت کنند. بدین ترتیب چون امنیت مالی وجود نداشت، انباشت سرمایه اگرچه در کوتاه مدت صورت می گرفت، در بلند مدت ممکن نبود و عدم انباشت بلند مدت سرمایه مانع از توسعه ی اقتصادی و اجتماعی بلند مدت مانند اروپا شد، هر چند ایران مثلاَ در هزار سال پیش از خیلی جهات از کشورهای اروپایی جلوتر بود. به عنوان نمونه ناصرخسرو در حدود هزار سال پیش شاهد وجود 26 صرافی در شهر اصفهان بود. در همان زمان ها و پس از آن در ایران روابط گسترده ی بانکی وجود داشت و از یک شهر به شهری دیگر پول حواله می شد. یک نمونه از قرن هفتم هجری مواردی است که شمس الدین جوینی و برادرش عطاملک از تبریز برای سعدی در شیراز جهت نیکوکاری پول حواله کردند. 
  حال سئوال این است که چه شد که در ایران جامعه ی استبدادی پدید آمد؟ اجازه دهید در ابتدا تأکید کنم که پاسخ به این سؤال هر چه باشد کوچک ترین تأثیری در واقعیت و نتیجه ی جامعه ی استبدادی ندارد. دیگر اینکه به این گونه سؤالات پاسخ علمی یعنی پاسخ قابل اثبات و قابل ابطال نمی توان داد؛ اگرچه این بدان معنا نیست که پاسخ هایی که ارائه می شوند، الزاماَ بی ارزش اند و چیزی بر دانش ما نمی افزایند. پس از تأکید بر این دو نکته ی مهم باید بگویم که من در سال 1342 ش که با معضل انقلاب سفید روبرو شدم و حواسم معطوف به هدف اصلی انقلاب مشروطه یعنی امحای استبداد و استقرار قانون شد، روحم از تز استبداد شرقی خبر نداشت، اما پس از مطالعه مستمر، خواهی نخواهی به این تز برخوردم و بنابراین لازم بود که در پژوهش ها و نوشته هایم به آن رجوع کنم. این بود که در آثارم توضیح دادم که من با کل این تز که توسط ویتفوگل در سال 1957م در کتابی به همین عنوان خلاصه شده بود، موافق نیستم ولی می توان برای ریشه یابی استبداد در ایران چیزی از آن آموخت. فرضیه ای که من طی مقاله ی مفصلی ارائه کردم، جامعه ی کم آب و پراکنده بود. یعنی توضیح دادم که بیشتر دهکده های ایرانی، کوچک، از هم دور و طی قرون خودکفا بوده اند. درنتیجه ممکن نبود که یک یا چند تا از آنها تبدیل به یک پایگاه فئودالی شوند چون اضافه تولیدشان ناچیز بود. از سوی دیگر ایلاتی که از شمال و شمال شرقی و شرق ایران به این سرزمین آمدند هم نظامی و هم متحرک بودند، بنابراین توانستند اضافه تولید بسیاری از دهکده ها یعنی سرزمین بزرگی را جمع کنند و به یک دولت نیرومند مرکزی تبدیل شوند. 
  آنچه تاکنون عرض کردم نتیجه ی بسیار مختصر مطالعه ی سالیان دراز در تاریخ ایران و اروپا است اما در کنار اینها شغل من استادی اقتصاد بود و مطالعه ی اقتصاد ایران در حوزه ی پژوهش های اقتصادی ام قرار داشت. خوب به یاد دارم که در سال 1968م یعنی نزدیک به نیم قرن پیش بود که من به این نتیجه رسیدم که عواید نفت نه درآمد مبتنی بر تولید بلکه مبتنی بر رانت است یعنی درآمدی است که بیشترش حاصل و نتیجه ی عوامل تولید یعنی کار و سرمایه نیست. باید انصاف بدهم که من این نکته را همزمان با دکتر حسین مهدوی و رابرت مبرو کشف کردم که اکنون به سرای باقی شتافته اند. دکتر مهدوی تنها یک مقاله در این باره نوشت و اظهارات مبرو هم فقط شفاهی بود و چیزی در این باره ننوشت. اما من دنبال کار را گرفتم و به رغم طعن و لعن و تمسخر و تهمت و کم محلی، کار را در این رشته ادامه دادم تا اینکه کتاب اقتصاد سیاسی ایران را در سال 1357ش نوشتم و نشان دادم که چگونه استبداد سنتی و رانت بی حساب نفت دست به دست هم داده اند تا از توسعه ی اقتصادی و ریشه دار و بلند مدت جلوگیری کنند. 
  در این کتاب همچنین در مطالعه ی تاریخ دوره ی پهلوی آنچه را تجدد و مدرنیسم نامیده می شد، شبه مدرنیسم نامیدم و توضیح دادم که اگرچه گام های کوتاه و بلندی برای تغییر و تجدد برداشته شد اما بیشترشان بر مبنای کپی کردن صرف از غرب بود. غرضم این نیست که بگویم چه در زمان رضاشاه و چه محمدرضا شاه هیچ پیشرفتی حاصل نشد، چون چنین ادعایی کاملاَ خلاف واقع است. آنچه می خواهم بگویم این است که آن نوع تجدد، به جای اینکه شیوه های متناسب با امکانات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران را به کار ببرد، شبه مدرنیست و تقلیدی صرف بود. در دوره ی محمدرضا شاه هم چنانچه گفتم استراتژی رانتی توسعه و همچنین سرمایه گذاری در صنایع جانشین واردات به جای صنایع صادرات یک توسعه ی بلند مدت اقتصادی ریشه دار را پایه گذاری نکرد و حال آنکه در همان دوره، کره ی جنوبی که یک جنگ خانمان سوز داخلی و خارجی را پشت سر گذاشته بود بدون داشتن یک قطره نفت و گاز یا هر موهبت آسمانی دیگری در ظرف بیست سال صنعتی شد و اکنون دهها سال است که کالاهای پیشرفته ی صنعتی و تکنولوژی مدرن صادر می کند.          
+ آدینه ۶ اسفند ۱۳۹۵ ساعت ۱۶:۵۵
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: