سید رسول ابطحی

دکتری: دانشجوی دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

آئینهَ عبرت

آئینهَ عبرت نوشتار زیر معرفی کتاب "آئینه ی عبرت" و مؤلف آن "سیف پورفاطمی" می باشد.
     نام کتاب: آئینۀ عبرت
خاطرات دکتر سیف پورفاطمی

    به اهتمام: علی دهباشی 
     محل نشر: تهران
     ناشر: انتشارات سخن و شهاب ثاقب
     تاریخ نشر: ۱۳۷۸
     تعداد صفحه: 1066 
 "نصرالله سیف پور فاطمی" در سال 1288 شمسی در شهر نائین به دنیا آمد. خانواده ی وی (فاطمی) یکی از دو خانواده ی منتفذ و سرشناس نائین بودند. پدر وی "علی محمد سیف العلما" از روحانیون معروف شهر بود که از دو زن، یک دختر و چهار پسر داشت. نصرالله پسر سوم و حسین، پسر چهارم و کوچکترین برادر او بود که بعدها در دولت مصدق وزیر امور خارجه شد.
  سیف پورفاطمی تحصیلات اولیه را در نائین گذراند و سپس در سال 1301 ش. برای ادامه ی تحصیل به اصفهان آورده شد و در کالج شبانه روزی اصفهان وقت خود را صرف آموختن زبان انگلیسی، تاریخ، جغرافیا و ... کرد. در آن زمان کالج اصفهان یکی از مدارس عالی کشور و توسط میسیونرهای انگلیسی اداره می شد و شاگردان آن معمولاَ پس از دو یا سه سال تحصیل به استخدام ادارات انگلیسی ها در کشور مانند شرکت نفت ایران و انگلیس و یا بانک شاهی درمی آمدند. تحصیلات سیف پورفاطمی در این کالج 8 سال به طول انجامید که با کسب نمره های عالی و مقام شاگرد اولی فارغ التحصیل شد.
  سیف پورفاطمی فعالیت اجتماعی خود را در شهر اصفهان و با عضویت در شورای شهر و همچنین انتشار مجله ی باختر شروع کرد و به سرعت توانست به واسطه ی فعالیت های خود و نیز روابط خانوادگی با رجال پایتخت آشنا شود. نخستین سمت دولتی وی شهرداری شیراز بود که در سال های پایانی حکومت رضاشاه اتفاق افتاد. مدتی نیز کفالت استانداری فارس را برعهده داشت. در مجلس چهاردهم از نجف آباد به وکالت برگزیده شد و در هنگام وکالت با دربار ارتباط یافت و به عنوان یکی از رابطان دربار و مجلس شناخته می شد. پس از مجلس چهاردهم در سال 1324ش. به آمریکا رفت و تا پایان عمر در آنجا ماند. در آمریکا برای مدتی در هیأت نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد عضویت داشت و هنگامی که دکتر مصدق برای دفاع از موضع ایران به آمریکا سفر کرد، با هیأت نمایندگی ایران به فعالیت پرداخت.
  با این حال عمده ی وقت سیف پورفاطمی در آمریکا، به کارهای دانشگاهی و تحصیل و تدریس گذشت. وی از دانشگاه کلمبیا فوق لیسانس علوم و حقوق بین الملل (1949م) و از دانشگاه نیواسکول نیویورک دکترای اقتصاد و فلسفه (1954م) دریافت کرد و با بیش از 30 سال تحقیق و تدریس در دانشگاه های معتبر دنیا مانند پرینستون، فرلی دیکنسن، نیوجرسی و ... موفق به اخذ چندین دکترای افتخاری شد. وی همچنین در طول حیات خویش در دهها کنفرانس و سخنرانی بین المللی شرکت کرد و با بسیاری از شخصیت های معروف جهانی ملاقات کرد و با آنها آشنا شد. در میان تألیفات نگارنده علاوه بر دهها مقاله ی پژوهشی که در مجلات گوناگون دنیا چاپ شده، 13 جلد کتاب مستقل هم وجود دارد که به زبان های فارسی و انگلیسی نوشته شده است و از این میان کتاب "آئینه ی عبرت" آخرین اثر وی می باشد که مرگ دکتر سیف پورفاطمی در پنجم فروردین 1369ش. بر اثر سکته ی قلبی، فرصت اتمام آن را که طرح اولیه اش در 4 جلد بود، به وی نداد و بیش از 2 جلد آن برای چاپ آماده نگردید؛ هرچند یادداشت های نویسنده باقی و احتمالاَ منتشر خواهد شد (سیف پورفاطمی، 1378، صص8-3).
 این کتاب زندگینامه ی خودنوشت آن مرحوم است که در سال 1368ش. در یک مجموعه ی دوجلدی در لندن زیرنظر "احمد انواری" منتشر گردید و سپس "علی دهباشی" آن را با حذف صفحات زیادی از کتاب که به تلگرام های تبریک و تسلیت و مطالبی که به گفته ی دهباشی ربطی به خاطرات نداشت و یا تکراری بود، در یک مجلد در 1066 صفحه در سال 1378ش. در ایران منتشر نمود (همان،ص8). و همان طور که گفته شد کتاب موجود حاوی تمام خاطرات سیف پور فاطمی نمی باشد و از تولد ایشان در سال 1288ش. شروع شده و به انتصاب وی به عنوان شهردار شیراز در سال 1318ش. و توصیف بخشی از اقدامات او در آنجا پایان می یابد.
  عنوان فرعی این کتاب در اثر منتشر شده در لندن "خاطرات همراه با تاریخ سیاسی ایران در قرن بیستم" می باشد چرا که بخش اعظم این کتاب بیان وقایع تاریخ سیاسی کشور از هنگام تولد نویسنده می باشد، وقایعی که نویسنده در آنها دخالتی نداشته و حتی در خیلی از موارد به واسطه ی صغر سن در هنگام وقوع آنها، از آن حوادث بی اطلاع بوده است؛ هر چند در بعضی موارد با توجه به آشنایی بعدی سیف پورفاطمی با سیاست مداران کهن ایرانی، درباره ی آن وقایع با آنان صحبت کرده و خاطراتی از آن حوادث را از شاهدان و دست اندرکاران آن وقایع نقل کرده است.
  بنابراین به نظر می رسد که نویسنده می خواسته همراه با بیان خاطرات خویش، تاریخ سیاسی ایران در دوره ی خویش را هم توضیح دهد و برای این منظور به کتاب های دیگر مانند "حیات یحیی، شرح زندگانی من، خاطرات و خطرات و ..." رجوع کرده و در شرح حوادث از آنها استفاده نموده است. به همین علت حدود نیمی از کتاب یعنی تا صفحه ی 670 - که نویسنده در این صفحه  اذعان می کند که به علت تدریس و کار روزنامه نویسی و آشنایی با بیشتر رجال و بازیکنان سیاسی زمان، خاطراتش از اینجا به بعد جنبه ی شخصی می گیرد. -  به استثنای صفحاتی محدود، شرح اوضاع سیاسی کشور است و چنین شرح و توضیحی که تا پایان کتاب البته به میزان بسیار کمتر وجود دارد به معنای ارزش پژوهشی کتاب در حوادث مشروحه ی نویسنده نمی باشد زیرا مؤلف شیوه های دقیق ارجاع در یک اثر پژوهشی را رعایت نکرده و مثلاَ صرفاَ به بیان نام کتاب و شماره ی جلد آن اشاره کرده و منابع خود را به طور دقیق ذکر ننموده است. لذا ارزش این کتاب به حوادث و وقایعی است که نویسنده خود شاهد و یا بازیگر آنها بوده و یا به قول هایی می باشد که از شاهدان عینی و بازیکنان حوادث، نقل کرده است.
  بنابراین کتاب آیینه ی عبرت از نوع خاطرات خودنوشت (اتوبیوگرافی) می باشد که با توجه به نقش نویسنده ی آن در حوادث روی داده در زمان وی و مشاهدات و شنیده های مؤلف آن، هم در سطح تاریخ ملی و هم در سطح تاریخ محلی ایران ارزشمند است و می تواند مورد ارجاع پژوهشگران قرار بگیرد اما دیگر مطالب مشروح آن راجع به حوادثی که نویسنده از منابع دیگر که هم اکنون در دسترس هستند جمع آوری کرده، صرفاَ می تواند بیانگر دیدگاه های دکتر سیف پور فاطمی درباره ی آن وقایع باشد و نه یک اثر پژوهشی برای ارجاع محققان و مورخان تاریخ.
  در زیر بخش هایی از این کتاب که برای شناخت تاریخ محلی اصفهان مفید هستند، نقل می گردد.
  "تحصیل من در کالج اصفهان (1302ش.) مقارن شد با موقعی که آن مؤسسه شروع به توسعه کرده و تحت ریاست ویلیام تامسن که مردی دانشمند و باتجربه در کار تعلیم و تربیت بود، عمارت مفصلی در پشت مطبخ برپا کرده، علاوه بر کلاس های درس و میدان فوتبال و ورزش و سالن های بزرگ، عمارت مفصلی برای شبانه روزی یکصدو پنجاه نفر شاگرد تهیه کرد. هزینه ی بنا و مخارج اولیه ی کالج را هیأت مبلغان کلیسای انگلیس می پرداختند. شرکت نفت جنوب هم سالیانه مبلغی برای هزینه ی یک عده شاگرد که تعهد می کردند پس از اتمام تحصیل چند سالی در خوزستان در مؤسسات شرکت خدمت کنند، می پرداخت ... (در آن زمان) در اصفهان شهری با سیصد هزار نفر جمعیت فقط یک مریض خانه ی انگلیسی ها و یک مدرسه ی متوسطه ی پسران و دختران انگلیسی وجود داشت. چند سال بعد صارم الدوله قسمتی از عمارت و زمین باغ نو را وقف یک مدرسه متوسطه ی سه کلاسه کرد و بعدها مدرسه ی مزبور تحت نظر آقا ضیاء جناب تا کلاس ششم متوسطه شاگرد می پذیرفت.  معلمین کالج، هنگام تحصیل من پانزده انگلیسی و در حدود ده نفر ایرانی بودند... معلمین انگلیسی عموماَ جوانان دانشگاهی انگلستان بودند. چند نفر آنها دارای درجه ی فوق لیسانس از آکسفورد و دانشگاه لندن و کمبریج و مابقی تازه کار و فقط دارای لیسانس بودند. بعضی از این معلمین ... بسیار مبرز و خاطره های خوبی در من باقی گذاردند. (همان ،ص373و374)"
   "سیاست های فشار و حکومت های نظامی در برخی از شهرها و در میان بعضی از طوایف ایلات موجب شد که در سال 1308ش. یک مرتبه از قشقایی، بویراحمدی، ممسنی، بختیاری چهارلنگ و هفت لنگ و لرستان زمزمه ی مخالفت با رژیم رضاشاه شروع شود. (همان، ص661) " در بختیاری عده ای از خان های جوان پرچم طغیان علیه دولت و رؤسای خود مانند صمصام السلطنه و سردار اسعد که طرفدار رضاشاه بودند، بلند کرده و با قشونی در حدود سه هزار نفر تا نجف آباد سی میلی اصفهان جلو آمدند ... وحشت عمومی مردم را به اداره ی حکومتی و دفتر فرمانده قشون ... سوق داده و همه دنبال راه چاره می گشتند. در کالج اصفهان، تامسن معلمین انگلیسی و ایرانی را جمع کرده و از آنها کمک فکری خواست. گروهی معتقد بودند که کالج را تعطیل کرده و معلمین و افراد شبانه روزی به ده سده و قهرود رفته و تا پایان کار در آنجا بمانند. چند نفر با این فکر مخالفت کرده و بالاخره قرار شد تامسن ،رئیس کالج، از حاکم استمداد کند و از این رو از من خواست که برای ترجمه و کمک با او به دیدن مشارالدوله برویم. در ورود به اداره ی حکومتی، اتاق انتظار حاکم و نایب الحکومه پر از عده ای تجار و مالک و محترمین اصفهان بود. یکی دو نفر نزد ما آمده و با تبسم به من گفتند: از این مسیو بپرسید انگلیسی ها از جان ما چه می خواهند که این فتنه را راه انداخته اند؟ تامسن در جواب گفت: ما هم مثل شما هیچ اطلاعی نداریم. امروز آمده ایم از جناب حکمران کسب تکلیف کنیم. یکی از بازاری ها گفت: خدا از دلت بپرسد. تامسن بی اختیار شروع به خنده کرده و گفت: دلم و زبانم یکی است. (همان،ص664)"   
   در بعضی موارد نویسنده، خاطرات خویش را با چاشنی طنز و مطایبه شیرین کرده است مثل اینکه مؤلف در سال 1316ش. به توصیه ی حاکم اصفهان، صوراسرافیل، تصمیم می گیرد که در انتخابات دوره ی دوازدهم مجلس از اصفهان کاندید شود. "هنگام کاندیدا شدن من از اصفهان زمینه ی محلی موجود بود ... نخست وزیر هم روی خوش نشان داده و در ظاهر اظهار مهر می کرد. دوستان تهرانی هم معتقد بودند که شهربانی نظر منفی نسبت به قضیه ندارد. در اصفهان هم بیشتر اعضای انجمن از دوستان و طرفداران ما بودند. متمولین و بازرگانان و مالکین هم صمیمانه طرفدار انتخاب من بودند، ولی از آنجایی که در رژیم های دیکتاتوری و شخصی هیچ چیز دارای ثبات و هیچ کس مصون نیست، در وسط کار ناگاه از شهربانی تلگرافی به صوراسرافیل رسید که حسب الامر مطاع والاحضرت ولایتعهد، وکیل اصفهان برای مجلس آینده اوحدی سدهی معلم والاحضرت خواهد بود... بنابراین من پس از مشورت با صوراسرافیل اعلام کردم که گرفتاری های شخصی و مشکلات مالی موجب شده که از انتخاب شدن صرف نظر کنم، ولی به مجردی که نام اوحدی که کمتر کسی در اصفهان او را می شناخت برملا شد، مردم فهمیدند که به قول طلبه ی مدرسه ی صدر اصفهان که از مدرسه بیرونش کرده بودند به رفقا می گفت: ما را از مدرسه بیرون رفتیم.
  اوحدی که در سده ی اصفهان روضه خوان بوده و سالها پیش به تهران رفته و به وسیله ای در مدرسه ی نظام به تدریس عربی و فارسی مشغول شده و بعد خود را به دربار نزدیک کرده و به سمت معلم فارسی محمدرضا ولیعهد انتخاب می شود به مردم اصفهان تحمیل شد. روزی که به مجلس وارد شد سلیم ایزدی یکی از نمایندگان شاعر و خوش طبع مجلس دوبیت زیر را سروده و با خط زیبا نسخه هایی تهیه و روی میز وکلا می گذارد.
                  آنچه یک عمر مردمان سده                   به تناوب ز اصفهان  بردند
                   دیدی آخر عصاره ی آنرا                    جمع کرده به مجلس آوردند.
 توضیح آنکه مردم زحمتکش سده همه روز کود شهر اصفهان را برای زراعت خود به سده می بردند. (همان،صص 908-906)" که البته این ابیات نشانه ی دلخوری نویسنده از این واقعه هم می تواند باشد.       
+ یکشنبه ۳۱ مرداد ۱۳۹۵ ساعت ۰۰:۰۹
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: