سید رسول ابطحی

دکتری: دانشجوی دکتری تاریخ محلی دانشگاه اصفهان
کارشناسی ارشد: تاریخ ایران باستان، دانشگاه تهران
کارشناسی: زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز

تاریخ محلی، معنا و کارکردها

 تاریخ محلی، معنا و کارکردها نوشتار زیر متن مصاحبه ی اینجانب با آقای دکتر علیرضا ابطحی استاد تاریخ دانشگاه آزاد نجف آباد به تاریخ 1394/02/31 می باشد که به پیشنهاد آقای دکتر نورایی و به منظور یافتن نظرگاه‌های استادان و صاحب‌نظران درباره ی تاریخ محلی صورت پذیرفته است.
    (با تشکر از آقای دکتر رجایی که این مصاحبه را از حالت صوتی به شکل نوشتاری درآوردند.)
_ضمن تشکر از این که دعوت بنده را قبول کردید، سئوال اول اینکه شما چه تعریفی از تاریخ محلی دارید؟

   بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
اول باید اذعان کنم که در همین حدود کارهایی که تاکنون انجام داده‌ام تاریخ محلی جزو دایره ی کارهای اصلی من نبوده است. به عبارت دیگر تاریخ محلی کار هدف‌گذاری شده از طرف اینجانب نبوده، ولی با تمام توان در خدمت شما هستم .

ـ اگر می‌شود در مورد کارهای خود بیشتر توضیح دهید.
   کارهایی که من انجام داده ام در دوره ی کارشناسی ارشد و دکتری و حتی رساله‌های دکتری که راهنمایی کرده ام،  بیشتر در حوزه ی تاریخ معاصر و در دوره ی قاجار و پهلوی بوده است . البته به یک معنا خوشبختانه و به یک معنا متأسفانه ، درگیرشدن در کارهای تدریس و پژوهشی دانشگاهی، ما را وادار کرده که در حیطه‌های مختلف قدم برداریم که بیشتر مربوط می‌شود به اسناد و متون آرشیوی و یک مقداری هم در رابطه با نفت در دوره معاصر؛  که پایان‌نامه ی دکتری من هم در همین زمینه یعنی «نفت و بختیاری ها» بود . با این حال معتقدم هرچه  در این موارد  نگاه درست تر و دقیق‌تری داشته باشیم، قضاوت‌ها و برداشت‌ها و کارکرد مثبت‌تری در حوزه تحقیقات خود خواهیم داشت. به عبارت دیگر اگر کسی زندگی و مسیر خود را در حوزه ی تاریخ و تحقیقات تاریخی قرار داده باشد هر چقدر که  نگاه او نسبت به حیطه‌های مختلف تاریخ نگاری از جمله تاریخ محلی دقیق تر بشود، کلاَ در قضاوت و عملکرد او حتی در حوزه‌های دیگر هم می تواند تاثیر مثبت بگذارد.
   اما تاریخ محلی یا local history که شما سئوال کردید به نظر من به تاریخی اطلاق می‌شود که شاید بدون هدف اولیه، ولی حول محور یک محل یا منطقه ی خاص متمرکز شده و اطلاعاتی که ارائه می شود اطلاعاتی است که هدف نویسنده و پدید آورنده ی آن، نوشتن یک مجموعه اطلاعات مربوط به یک نقطه ی خاص به شکل دقیق و از پیش تعیین شده نبوده، ولی اطلاعاتی که به ما می دهد به این دلیل که در حیطه ی یک محل و یک نقطه ی خاص جغرافیایی می چرخد، ما به آن تاریخ محلی می گوییم. این تاریخ محلی گاهی اوقات محدوده ی بسیار کمی دارد در حدی که می توانید فرض کنید در جریان نگارش سرنوشت یک فرد یا یک خانواده یا یک قوم در یک منطقه ی خاص با هدف همان وقایع نگاری خانوادگی شکل گرفته باشد و یا می تواند به نوعی تاریخ اطلاق شود که دایره ی بسیار وسیعی را پوشش دهد مانند تاریخ بغداد. می دانید که تاریخ بغداد چندین جلد است و با خواندن آن اطلاعاتی چون شکل گیری دولت عباسی از ابتدا و دوران تکامل شهر بغداد به عنوان پایتخت جهان اسلام را در بر می گیرد. در واقع ما در کانون وقایع هستیم. اما فرض کنید که یک تاریخ محلی مثل تاریخ بیهق ابن فندق، فقط یک سری اطلاعاتی راجع به شهربیهق به ما می دهد که ممکن است این شهر به حیث جغرافیایی و به حیث موقعیت آن چندان موقعیت کانونی و اثرگذاری بر اوضاع نداشته باشد، ولی به هر حال اطلاعاتی به ما می دهد. با این توصیف تاریخ محلی به نظر من به عمده ی نوشته‌ها، مطالب و منابعی که اطلاعاتی در مورد یک نقطه یا محل خاص جغرافیایی را در یک برهه از زمان در اختیار ما می گذارد، گفته می شود.

 ـ اگر لطف کنید حوزه‌های تاریخ محلی یا تحقیقات مورخان محلی را نیز تشریح  بفرمایید که این تاریخ محلی می‌تواند شامل چه موضوعاتی باشد ؟ آیا فقط تاریخ سیاسی است یا تاریخ اجتماعی را هم شامل می گردد و به جغرافیای آن منطقه اعم از طبیعی و انسانی هم پرداخته می شود؟
 اول من نکته ای را بگویم. سئوالی  که شما مطرح کردید ذهن مرا به خود مشغول کرد .«تحقیقات مورخان محلی» یک عبارت قابل بحث است. چرا؟ چون که اگر دقت کرده بودید در صحبت‌های قبل گفتم که خیلی از نوشته‌هایی که ما امروزه به عنوان تاریخ محلی به آنها اشاره می کنیم، اینها در اصلی چیزی به عنوان تحقیق محلی نبودند، محققی در کار نبوده  که بیاید بنشیند و یک مطلبی را با هدف تحقیق برای من و شما به نگارش در آورد و ما از آن استفاده کنیم. بیشتر باید بپرسیم نوشته‌های موسوم به تاریخ محلی چه حوزه هایی را در بر می گیرد؟ اگر ما آن تعریف، نوشته ها یا وقایع یا کتب یا آثار نوشته شده در رابطه با یک محل را مبنا قرار دهیم این  می تواند ما را تا هزار سال و هزار و پانصد سال به عقب ببرد. هر نوشته ای که افراد ولو بدون هدف گذاری به عنوان تحقیق محلی برای ما پدید آورده باشند، می تواند عنوان تاریخ محلی داشته باشد، اما تحقیق درباره ی تاریخ محلی به نظرم به حساب نمی آید. بنابراین چنان چه متمرکز شویم روی عنوان «تحقیقات مربوط به تاریخ محلی»، به نظر من یک امر نویی است و عمر چندانی ندارد. یعنی اینکه اصالتاً ما برای تاریخ و تبدیل شدن آن به علم تاریخ و حوزه‌های مد نظر علم تاریخ از جمله تاریخ محلی باید یک فرایند زمانی مشخصی در ذهن خود داشته باشیم و بعد بگوییم از این زمان به بعد است که افرادی مثل جناب آقای ابطحی به این فکر افتاده اند که بروند در زمینه تاریخ محلی تحقیق کنند. پس شما در هر شکلی که کاری راجع به تاریخ محلی انجام دهید دیگر فرایند شما تحقیق در رابطه با تاریخ محلی است و نه مثل یک نویسنده که درباره ی تاریخ یک محل یا خاندان مثلا در زمان صفاریان دست به قلم شده و تاریخ سیستان یا تاریخ بخارا یا تاریخ بیهق را نوشته است.  به عبارتی دیگر درباره ی کسانی که برای نوشتن این آثار دست به قلم شدند ما نمیتوانیم با اطمینان بگوییم  هدف آنها تحقیق و نگارش تاریخ محلی بوده است. شاید اهداف مختلفی در پدید آوردن یک مجموعه داشتند که ما امروزه به آن تاریخ محلی می گوییم. اما به شکل خاص به عنوان مورخ تحقیقات محلی و مورخی که دنبال کار برای تحقیقات محلی هست نمی توانیم به آنها این گونه اطلاق کنیم. اما اینکه چه حوزه هایی را در بر می گیرد؟ ببینید هم جغرافیا را در بر می گیرد چراکه گاهی اوقات اصلاَ افرادی که دست به قلم شده اند به نوعی جغرافی دان بوده اند، مثل فارسنامه ی ناصری که نویسنده ی آن میرزا حسن فسایی مبنای کار خود را با تهیه ی یک نقشه ی جغرافیایی از فارس شروع کرد. و هم مسایل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را دربر می گیرد. درنتیجه این می شود که گاهی اوقات در شرح یک منطقه درباره ی ویژگی‌های طبیعی، محصولات دامی ، محصولات زراعی، کوچه ها، محلات، فرقه ها، مدارس، طلاب، علما، قضات، نویسندگان، مشاهیر، زنان نامدار ، کاروانسراها، حمام‌ها و کتابخانه هایی که در  یک جایی وجود داشته اند، مطلب وجود دارد.  این گونه اطلاعات به ویژه برای شناخت  مردم و طبقات محروم و اقشار ضعیف جامعه که حلقه ی مفقوده ی آثار تاریخی ما هستند، بزرگترین کمک در زمینه ی شناخت تاریخ اجتماعی می باشند.  به عبارت دیگر تواریخ محلی بزرگترین آیینه ای هستند که با اطلاعاتی که در اختیار ما می‌گذارند ما را به دل زندگی روزمره ی مردمانی راهنمایی می کنند که به طور رسمی و حساب شده و متاسفانه با غمض عین مورخان درباری به طورکلی از صحنه تاریخی غایب بوده اند. که بخشی از این امر برمی گردد به نوع نگاه مورخان ما به ساختار اجتماعی، سیاسی و حاکمیتی که وجود داشته و من بارها گفته ام که نگاه مذهبی ما به شدت در نوع تاریخ نگاری ما موثر بوده است که شما هر یک از این تواریخ عام را که مد نظر قراردهید، مشاهده می کنید که هر چیزی  را از مبدا آفرینش شروع می کند که خدا کی زمین را آفرید و بعد از خدا پیامبرانند و بعد از آنها  پادشاهان و طبقات موثر ذی نفوذ جامعه هستند و درپایین که قاعده ی هرم و بزرگترین بخش جامعه را تشکیل می دهد یعنی مردم معمولی اصلا در تاریخ ما جایگاهی ندارند و عنوان مثلا کتاب بسیار معروف تاریخ طبری، «تاریخ الرسل و الملوک» است یعنی پیامبران و شاهان و یا کتاب حمزه اصفهانی که کتابش «سنی الملوک الارض و الانبیا» است. آنها هر کدام اطلاعاتی را ارائه می دهند که در جای خود ارزشمند هستند اما به قاعده هرم که مردم عادی است نگاه نکرده اند که این تاریخ محلی است که به مردم نگاهی می اندازد و به ما کمک می کند که روزگار گذشته را بازسازی کنیم.
 _ با توجه به توضیحاتی که تا اینجا ارائه دادید شما به حوزه ی کارکرد تاریخ محلی هم وارد شدید و این طور که می فرمایید کارکرد آن، تاریخ اجتماعی است. در ادامه ی این بحث به نظرشما تاریخ محلی چه کارکردهای دیگری می تواند داشته باشد؟ 
  بنا به تقسیم بندی ها و تنوعی که تاریخ های محلی دارند بعضی وقت ها در حیطه ی تاریخ سیاسی یک منطقه اطلاعات زیادی ارائه می دهند. مثلاَ در سلسله ی صفاری، یعقوب لیث و عمرولیث دو چهره ی محوری هستند ولی با رجوع به تاریخ سیستان پی می بریم که خاندان صفاری بعد از این دو شخصیت مهم همچنان به حیات خود ادامه داده و مورد قبول مردم آن منطقه بوده اند. یا اطلاعاتی را که در دوران بعد از اسلام درباره ی قیام المقنع و سپید جامگان از طریق تاریخ بخارا به دست می آوریم در هیچ منبع دیگری تا آنجا که بنده اطلاع دارم نمی توانیم کسب کنیم. یا در کتاب تاریخ طبرستان ابن اسفندیار، نامه ی تنسر به گشنسب که یکی از متن های مهم مربوط به دوران قبل از اسلام است، وجود دارد و به طور کامل ذکر شده است. در واقع تواریخ محلی مانند تاریخ طبرستان در بعضی موارد کمک بسیار مهمی برای یافتن اطلاعات درباره ی تاریخ ایران قبل از اسلام هستند. اطلاعاتی که بعضاَ در کتب تاریخ عمومی بعد از اسلام که در زمان بنی عباس به زبان عربی نگارش یافتند احتمالاَ از روی عمد مورد بی توجهی واقع شدند. کارکرد دیگر تواریخ محلی در حیطه ی تاریخ سیاسی که بسیار مهم است، قدرتی است که این تواریخ برای مطابقه و مقایسه ی حوادث به ما می دهد. مثلاَ در مورد جنبش های مردمی و قیام ها، از آنجا که تواریخ عمومی عمدتاَ منعکس کننده ی سیاست های روز و مطامع قدرتمندان بودند، یک سری حرکت ها را به عنوان شورش و طغیان جمعی اوباش علیه حکومت مرکزی یا قدرت غالب به تصویرکشیده اند. در صورتی که در بعضی تواریخ محلی اطلاعاتی وجود دارند که ما را در فهم بهتر این جنبش ها برضد خلفا یا دیگر قدرتمندان روز کمک می کنند و ما را یاری می نمایند تا بفهمیم که چقدر گزارش های ارائه شده در تواریخ عمومی بی طرفانه یا مغرضانه هستند.   تواریخ محلی در زمینه ی جامعه شناسی هم کمک زیادی می توانند به ما بکنند مثلاَ مباحثی که درباره ی اصناف، گروهها  و اقشار مختلف اجتماعی و حتی آداب و رسوم جمعی و مهم تر از آن حیطه ی ورود تواریخ محلی در بحث فرهنگ ها و خرده فرهنگ ها، وجود دارد. درنظر داشته باشید که ما درکشوری با تنوع قومیتی زندگی می کنیم. شناخت فرهنگ های گوناگون این قومیت ها در کنار فرهنگ ملی ما به گونه ای که تفاوت ها برضد یکدیگر پررنگ نشوند و زمینه ای برای گفتگوی مسالمت آمیز بین فرهنگ ها و قومیت های مختلف به وجود آید به گونه ای که همه ی خرده فرهنگ ها حس کنند که سهم آنها درتاریخ کشورشان دیده می شود، می تواند منجر به محیطی سالم برای وفاق همگانی شود. این جا است که بحث هویت مطرح می شود به ویژه در دنیای امروز و وضعیت پیچیده و بغرنج خاورمیانه - که همسایگان ما که اغلب آنها تاریخ کوتاهی دارند، درصدد تعریف هویت خویش هستند.-  ما می توانیم از تاریخ محلی برای هویت یابی، هویت سازی یا تدقیق موارد هویتی خود به ویژه برای جوانان استفاده کنیم اما باید مراقب باشیم که به دام تنازعات محلی و منطقه ای نیفتیم.
 _ فکر می کنید در عرصه ی سیاست های کلان و روز حکومتی، تاریخ محلی چه فایده یا فوایدی می تواند داشته باشد؟
  به نکته ی مهمی اشاره کردید. در سیاست های روز اعم از کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت تاریخ محلی می تواند مفید باشد. قطعاَ تاریخ محلی می تواند درشناخت استعدادها و توانایی های یک منطقه به ما کمک کند و اگر سیاست گذاران با توجه به این ویژگی ها به سمت طرح های گوناگون دولتی مثل احداث کارخانه ها، نیروگاهها، سدها و یا جذب سرمایه ها برای یک منطقه بروند هم عواقب زیانبار کمتری خواهد داشت و هم سودمندتر خواهد بود. همچنین پوشش گیاهی یک منطقه و میزان آب مصرفی آن مورد دیگری است که باید مورد توجه واقع شود. مثلاَ ما برای داشتن یک فضای سبز مطلوب و متناسب با مشکل کمبود آب دراصفهان، گذشته از بحث های تخصصی در زمینه ی علم کشاورزی، با رجوع به تاریخ محلی اصفهان می توانیم به اهمیت باغ اناری که درختی مقاوم با مصرف کم آب می باشد، پی ببریم، که هم محیط را سرسبز می کند و هم محصولی مفید برای مصرف مردم است که می تواند به جای چمن کاری های امروزه که آب زیادی مصرف می کند و میزان تبخیر آب آن بالا است، به کار رود. به همین شکل می توانیم برای رفع مشکل کمبود آب که سابقه ای دیرینه در تاریخ کشورمان دارد به مسئله ی قنات ها و نحوه ی استفاده و کارکرد آنها در تاریخ هرمنطقه رجوع کنیم و در واقع بدین گونه است که تاریخ محلی کارکردی عمل گرایانه در جواب به مشکلات روز می یابد.
_ خیلی متشکرم از وقتی که در اختیار اینجانب گذاشتید.
+ پنجشنبه ۲۰ خرداد ۱۳۹۵ ساعت ۲۱:۴۶
نظر شما
نام:
ایمیل : * نمایش داده نمی‌شود
نظر شما: